Η Ιερά Μονή των Αγίων Φανέντων στέκει στον λόφο Κυάτις, μέσα στα τείχη της αρχαίας ακρόπολης της κλασικής Σάμης, περίπου 5 χιλιόμετρα από τη σημερινή πόλη. Η προσέγγιση γίνεται από μονοπάτι με θυμάρι και πουρνάρια, που οδηγεί σε ένα φρουριακού χαρακτήρα μοναστηριακό σύνολο: περίβολος με κελιά σε τετράπλευρη διάταξη, ελεύθερο καθολικό στο κέντρο, δεξαμενές και ίχνη βοηθητικών χώρων. Στον αμυντικό πύργο της μονής έχει επαναχρησιμοποιηθεί πύργος της αρχαίας οχύρωσης, σε μια χαρακτηριστική συνάντηση αρχαιότητας και μεταβυζαντινού κόσμου. Η θέα ανοίγεται προς τον κόλπο της Σάμης και την Ιθάκη, ενώ η ησυχία και ο αέρας προσδίδουν στον χώρο έναν αυθεντικό, ανεπιτήδευτο χαρακτήρα.
Η ανάβαση είναι μέτριας δυσκολίας, σε χωμάτινο και κατά τόπους βραχώδες μονοπάτι με ήπιες κλίσεις. Ο χώρος παραμένει ασφαλής για αρχάριους πεζοπόρους με βασική φυσική κατάσταση και κλειστά παπούτσια· απαιτείται ωστόσο προσοχή σε χαλαρές πέτρες και σε δυνατό αέρα στα εκτεθειμένα σημεία. Ξεναγός δεν είναι απαραίτητος, αν και ένα σύντομο ιστορικό υπόβαθρο βοηθά να συνδεθούν οι διαφορετικές φάσεις του μνημείου (αρχαία οχύρωση – μεσοβυζαντινός ναός – μεταβυζαντινή μονή – ενετικές ενισχύσεις). Ο χώρος είναι κατάλληλος για παιδιά σχολικής ηλικίας με επίβλεψη, αλλά δεν είναι προσβάσιμος για ΑμεΑ ή καροτσάκια.
Η μονή ανεγέρθηκε πριν από το 1264, όπως μαρτυρεί η πρώτη της μνεία στο Πρακτικό της Λατινικής Επισκοπής Κεφαλληνίας. Η ονομασία της αποδίδεται πιθανώς σε παραφθορά του όρου «Άγιοι Νεοφανείς» (Θεόδωρος, Γρηγόριος και Λέων), με σχετική παράδοση για την εύρεση των λειψάνων τους σε σπήλαιο και την απώλειά τους σε ναυάγιο στο Φισκάρδο. Άλλη εκδοχή συνδέει την επωνυμία με τον γνωστικό φιλόσοφο Επιφάνη (2ος αι. μ.Χ.), τον οποίο, σύμφωνα με τον Κλήμη τον Αλεξανδρέα, τίμησαν οι Σαμείς.
Το καθολικό ανακαινίστηκε το 1633 και η μονή γνώρισε ιδιαίτερη ακμή τον 17ο αιώνα, λειτουργώντας ως πνευματικό κέντρο με ιερατική σχολή, πριν καταργηθεί το 1805. Εντοιχισμένα αρχιτεκτονικά μέλη στο καθολικό μαρτυρούν την ύπαρξη προγενέστερου, μεσοβυζαντινού ναού. Το συγκρότημα διατηρεί έντονο φρουριακό χαρακτήρα, με ισχυρούς ανεμογιάντες τοίχους και πύργο, αντανακλώντας την ανάγκη άμυνας απέναντι σε πειρατικές επιδρομές κατά τη Φραγκοκρατία και την Ενετοκρατία. Μετόχι της μονής υπήρξε ο κοιμητηριακός ναός του Αγίου Νικολάου, λίγα μέτρα νοτιότερα: μονόχωρη επτανησιακή βασιλική με τοιχογραφίες των μέσων του 17ου αιώνα και αρχαίους λιθόπλινθους στους χαμηλούς τοίχους. Μετά τους σεισμούς του 1953, τμήμα του ξύλινου τέμπλου του μεταφέρθηκε και ενσωματώθηκε στη μονή Αγριλίων.
Η πρόσβαση γίνεται οδικώς από τη Σάμη έως την αφετηρία του μονοπατιού και στη συνέχεια πεζή στο τελευταίο τμήμα. Η στάθμευση πραγματοποιείται ανεπίσημα σε μικρές διαπλατύνσεις κοντά στην είσοδο του μονοπατιού. Στον χώρο δεν υπάρχουν παροχές (νερό, WC, σκίαση) ούτε ράμπες· η πρόσβαση για ΑμεΑ δεν είναι εφικτή.
Προσθέστε μια κριτική